Rekonstrukcja grodu w RaciążuGród Raciąż został usytuowany na wyspie przy południowym brzegu jeziora Przyarcz (Śpierewnik), kilka kilometrów od dzisiejszej wsi Raciąż. Badania geomorfologiczne wykazały, że w średniowieczu poziom jeziora był o 1 m wyższy niż obecnie, więc obecny półwysep był wówczas wyspą.

W XIII wieku kasztelania raciąska wraz z grodem funkcjonowała obok kasztelanii szczytnieńskiej w ramach księstwa świeckiego. Grody w Raciążu i Szczytnie administrowały część południowo-zachodnią Pomorza Gdańskiego, a Jednym z ważniejszych zadań było stymulowanie dynamicznego rozwoju osadnictwa w tym rejonie. Gród pełnił zapewne funkcje centrum osadniczego na terenie słabo zasiedlonych wówczas terenów Borów Tucholskich, poza tym brał udział w obronie granic księstwa z Wielkopolską.

W 1256 r., w czasie walk pomorsko- wielkopolskich o pograniczne grody, książę pomorski Świętopełk II zdobył podstępnie gród w Nakle.W tym samym roku Wielkopolanie wyruszyli na wyprawę odwetową na Raciąż zdobywając gród. Według zapisów Wielkopolanie podłożyli ze wszystkich stron ogień. Podczas pożaru zginęła część ludności z terenu kasztelani, która wraz z dobytkiem schroniła się na grodzie, a ci co się uratowali poddali się dobrowolnie do niewoli. W ręce księcia Przemysła dostali się kasztelan Sokół, wojski i chorąży. Informację o tym wydarzeniu podają trzy źródła: ?Rocznik kapituły poznańskiej?, ?Kronika Wielkopolska? i opierający się na nich późniejszy przekaz Jana Długosza.
Ślady odbudowy grodu zaobserwowano w trakcie prac archeologicznych.

Z 1271 roku pochodziła wiadomość dotycząca zatargu pomiędzy synami Świętopełka II ? Warcisławem II i Mściwojem II. Warcisław porozumiał się wówczas z niezadowoloną z rządów Mściwoja częścią rycerstwa dzielnicy świeckiej i przy ich pomocy brata pojmał i uwięził w Raciążu. Po pewnym czasie Mściwój został jednak uwolniony przez swoich zwolenników, którzy wraz z margrabiami brandemburskimi dopomogli mu w zajęciu Gdańska i wygnaniu Warcisława (?Kronika Oliwska?).

Ostatnią wzmianką o grodzie był dokument z 31 marca 1294 roku dotyczący nadania wsi Witomino koło Wejherowa, spisany w Raciążu podczas inspekcji grodu przez Mściwoja II. Darowizna dotyczyła Stefana i Alberta, a jej światkami byli wojewoda Paulus i kasztelan Stanisław ze Świecia oraz podkomorzy, podstoli i stolnik z Gdańska.
Dokumenty z lat 1299 i 1300, mówiące tylko o kasztelani raciąskiej. W kolejnej wzmiance o Raciążu, pochodzącej z roku 1305, wymieniona jest już wieś Raciąż. Może to świadczyć o tym, że gród już nie istniał.

W wyniku badań archeologicznych okazało się, że koniec grodu był również tragiczny, tak jak wydarzenie z 1256 roku. Całą zabudowę zniszczył pożar, na tyle potężny iż mieszkańcy uciekając przed nim nie zdążyli uratować swojego dobytku. Oprócz tysięcy fragmentów rozbitych naczyń glinianych znaleziono ponad 1200 przedmiotów lub ich fragmentów wykonanych z żelaza, brązu, srebra, rogu i szkła.

Największą część zabytków stanowiły naczynia ceramiczne, w śród których najliczniej występowały garnki o profilu esowatym i naczynia z cylindryczną szyjką. Odnaleziono ponadto fragmenty naczynia polewanego, będącego najprawdopodobniej importem z terenów obecnej Danii. Na terenie grodu nie stwierdzono istnienia pracowni garncarskiej, a kilkanaście różnych znaków garncarskich na dnach świadczy, że naczynia pochodziły z różnych warsztatów.

Drugim co do liczebności rodzajem zabytków były kości zwierzęce, w większości zwierząt udomowionych, głównie bydła , a także kozy lub owcy. Liczne są także destrukty kości konia, psa i kota. Mieszkańcy rodu polowali na zwierzęta żyjące w okolicznych lasach, a były to głównie jelenie i dziki, a także żubry, sarny, lisy, żbiki, rysie, borsuki, bobry, wydry, kuny, zające wiewiórki i niedźwiedzie brunatne. Podobnie jak i dzisiaj jezioro dostarczało głównie takich ryb jak szczupak, okoń, leszcz, lin i płoć. Z innych ryb łowiono sandacze, sumy, jazie, certy, ukleje, krasnopióry, jelca, bolenie i krąpie. W materiale kostnym znaleziono ponadto szczątki jesiotra i łososia.

Przez 20 lat badań wykopaliskowych przebadano całe wnętrze grodziska i przyległe cmentarzysko. Odkryto pozostałości 5 domów usytuowanych wzdłuż wałów grodu. Niezabudowana była część północna, w której znajdowały się jamy gospodarcze. Kilka jam znajdowało się także w części środkowej majdanu.
Podsumowaniem badań na grodzisku raciąskim jest praca doktorska Małgorzaty Kowalczyk ?Raciąż ? średniowieczny gród i kasztelania?. Materiał zabytkowy pozyskany w trakcie badań znajduje się w powstałej w 1974 roku Stacji Archeologicznej Zakładu Archeologii Pomorza Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego w Białych Błotach.

Autor tekstu: Krystyna Trzcińska
Rekonstrukcja grodu: Jerzy Sikora
Bibliografia:
M. Kowalczyk, Raciąż – średniowieczny gród i kasztelania, Łódź 1986.